Μαροκινή Σαχάρα: τρία ισχυρά μηνύματα που επιβεβαιώνουν μια διπλωματική αλλαγή

Για σχεδόν μισό αιώνα, το ζήτημα της Σαχάρας έχει αποκρυσταλλώσει τις περιφερειακές εντάσεις και έχει παγώσει το Μαγκρέμπ σε μια στείρα αντιπαλότητα. Αλλά η υπομονετική και μεθοδική διπλωματία του Μαρόκου φαίνεται τώρα να αποκομίζει τους καρπούς μιας μακράς διαδικασίας πειθούς. “Η δήλωση του Ρώσου υπουργού Σεργκέι Λαβρόφ ότι η Μόσχα ήταν έτοιμη να υποστηρίξει το μαροκινό σχέδιο αυτονομίας υπό την προϋπόθεση ότι θα γινόταν αποδεκτό από όλα τα μέρη είναι μείζονος γεωπολιτικής και διπλωματικής σημασίας”, επισημαίνει ο κ. El Yattioui. Για τον ερευνητή αυτό, η θέση αυτή αντανακλά “μια αισθητή εξέλιξη στη στάση της Ρωσικής Ομοσπονδίας”, η οποία, ενώ διευκολύνει το Αλγέρι, αναγνωρίζει σιωπηρά την αξιοπιστία του μαροκινού σχεδίου αυτονομίας, που παρουσιάστηκε το 2007 με πρωτοβουλία του Της Αυτού Μεγαλειότητας του Βασιλιά Μοχάμεντ ΣΤ’.

Σχεδιασμένο με “μια λογική συμβιβασμού, ρεαλισμού και νομιμότητας”, το σχέδιο αυτό εγγυάται ευρεία αυτονομία για το λαό της Σαχάρας, διατηρώντας παράλληλα την εδαφική ακεραιότητα του Βασιλείου. Έκτοτε”, επισημαίνει, “η πρόταση αυτή έχει λάβει την υποστήριξη της πλειοψηφίας των παγκόσμιων δυνάμεων, από την Ουάσιγκτον έως το Βερολίνο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών Μαδρίτη και Λονδίνοκαι περίπου τριάντα αφρικανικές και αραβικές χώρες, οι οποίες έχουν ανοίξει προξενεία στο Laâyoune και Dakhla.

Η ρωσική θέση αποτελεί μέρος ενός μεταβαλλόμενου διεθνούς πλαισίου στο οποίο Μόσχααποδυναμωμένη από τη δυτική απομόνωσή της, επιδιώκει να ενισχύσει την επιρροή της στην αφρικανική ήπειρο. “Δείχνοντας άνοιγμα προς την πρόταση του Μαρόκου, η Ρωσία στέλνει ένα μήνυμα διπλωματικού πραγματισμού και ισορροπίας”, αναλύει ο κ. El Yattioui. Η εξέλιξη αυτή δεν συνιστά μετωπική ρήξη με την Αλγέριαυτό είναι το αποτέλεσμα “διπλωματικής φινέτσας” που αποσκοπεί στην προσαρμογή της ρωσικής πολιτικής στις περιφερειακές πραγματικότητες, αναγνωρίζοντας παράλληλα το ρόλο του Μαρόκου ως εξισορροπητικής δύναμης.

Για το Ραμπάτ, η αλλαγή αυτή αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς τα εμπρός. “Πρόκειται για μια αναγνώριση, έστω και σιωπηρή, της σοβαρότητας του σχεδίου αυτονομίας ως πλαισίου λύσης”, λέει ο πολιτικός επιστήμονας. Σε έναν πολυπολικό κόσμο όπου οι συμμαχίες αναδιαμορφώνονται, το Μαρόκο θεωρείται όλο και περισσότερο ως αξιόπιστος παίκτης, ικανός για διάλογο τόσο με Ουάσινγκτον και Βρυξέλλες από ό,τι με Πεκίνο ή Μόσχα.

Το δεύτερο ισχυρό μήνυμα ήρθε από τις Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω του Steve Witkoff, ειδικού απεσταλμένου του Αμερικανού προέδρου για τη Μέση Ανατολή. Σε συνέντευξή του στην εκπομπή “60 Minutes” του CBS News, ο κ. Witkoff αποκάλυψε ότι η ομάδα του “εργαζόταν πάνω σε μια ειρηνευτική συμφωνία μεταξύ Μαρόκου και Αλγερίας”. Μια απροσδόκητη αλλά σημαντική ανακοίνωση. Για τον κ. El Yattioui, η πρωτοβουλία αυτή “προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο θέμα”, καθώς είναι σύμφωνη με μια ήδη καθιερωμένη πολιτική των ΗΠΑ. Από τότε που αναγνωρίστηκε η κυριαρχία του Μαρόκου επί της Σαχάρας τον Δεκέμβριο του 2020, οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζουν σταθερά το σχέδιο αυτονομίας. Η δήλωση του Steve Witkoff απλώς επιβεβαιώνει αυτόν τον προσανατολισμό, ενώ εισάγει μια νέα διάσταση: αυτή της περιφερειακής διαμεσολάβησης.

“Η αμερικανική πρωτοβουλία αντανακλά την αναγνώριση του κεντρικού ρόλου του Μαρόκου στην περιφερειακή σταθερότητα και την επιθυμία της Ουάσιγκτον να ενθαρρύνει μια δυναμική αποκλιμάκωσης στη Βόρεια Αφρική”, εξηγεί. Η προσέγγιση αυτή συνάδει με τις αμερικανικές προτεραιότητες: τη σταθεροποίηση της νότιας ακτής της Μεσογείου, τον περιορισμό της ρωσικής και κινεζικής επιρροής και τη διασφάλιση των ενεργειακών ροών προς την Ευρώπη. Το Μαρόκο είναι βασικός εταίρος σε αυτή τη στρατηγική: ένα σταθερό κράτος με σταθερούς θεσμούς και ισορροπημένη διπλωματία.

“Χάρη στη σταθερότητά του και το βασιλικό του όραμα που επικεντρώνεται στην ανθρώπινη ανάπτυξη, το Μαρόκο ενσαρκώνει σήμερα ένα πρότυπο υπευθυνότητας σε μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από εντάσεις”, συνέχισε ο κ. El Yattioui. Οι Ηνωμένες Πολιτείες βλέπουν επίσης την αποκλιμάκωση μεταξύ Ραμπάτ και Αλγερίου ως ευκαιρία για την επανεκκίνηση της περιφερειακής ολοκλήρωσης. Μια διαρκής ειρήνη θα άνοιγε το δρόμο για τεράστια οικονομικά έργα: ενεργειακοί διάδρομοι, κοινές αγορές, διασυνοριακή συνεργασία. “Από αυτή την άποψη, το Μαρόκο φαίνεται να είναι η φυσική κινητήρια δύναμη”, αναλύει. Αντίθετα, η Αλγερία, “αποδυναμωμένη από ένα άκαμπτο πολιτικό σύστημα και μια οικονομία εξαρτώμενη από τους υδρογονάνθρακες”, δυσκολεύεται να παρουσιάσει ένα εποικοδομητικό όραμα. Η πραγματιστική αμερικανική διπλωματία προσπαθεί επομένως να εκμεταλλευτεί τη σταθερότητα του Μαρόκου.

Η πρωτοβουλία αυτή επιβεβαιώνει επίσης τη συνάφεια της βασιλικής προσέγγισης: “Ο Ηγεμόνας πάντα υποστήριζε τον διάλογο, τη συνεργασία και τον σεβασμό της κυριαρχίας των κρατών. Οι συνεχείς εκκλήσεις της Αυτού Μεγαλειότητας του Βασιλιά Μοχάμεντ ΣΤ’ προς την Αλγερία για ειλικρινή και άμεσο διάλογο μαρτυρούν αυτό”, επισημαίνει ο κ. El Yattioui. Υποστηρίζοντας αυτή την προσέγγιση, επιμένει, η Ουάσιγκτον επικυρώνει ένα όραμα που βασίζεται στην ειρήνη και τη σταθερότητα και όχι στην αντιπαράθεση.

Η τρίτη εξέλιξη, και ίσως η πιο καθοριστική, αφορά τη διαρροή ενός μη επικυρωμένου ακόμη σχεδίου ψηφίσματος του ΟΗΕ για τη Σαχάρα. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, το κείμενο προτείνει την έναρξη διαπραγματεύσεων μεταξύ του Μαρόκου, της Αλγερίας, της Μαυριτανίας και του Polisario, αλλά “αποκλειστικά στο πλαίσιο του μαροκινού σχεδίου αυτονομίας”.

Για τον κ. El Yattioui, εάν επιβεβαιωθεί αυτή η εκδοχή, “θα σηματοδοτήσει μια βαθιά αλλαγή: η διεθνής κοινότητα θα περάσει από τη λογική της διαχείρισης των συγκρούσεων σε μια δυναμική εφαρμογής της μαροκινής λύσης”. Μια από τις πιο εντυπωσιακές πτυχές του κειμένου θα ήταν η μείωση της θητείας του Minurso σε τρεις μήνες, μέχρι τις 31 Ιανουαρίου 2026. Πρόκειται για μια πρωτοφανή διάρκεια από τη δημιουργία της αποστολής το 1991. Σύμφωνα με τον ερευνητή, η μείωση αυτή αντανακλά “τη σαφή επιθυμία του Συμβουλίου Ασφαλείας να θέσει τέλος σε ένα status quo που έχει καταστεί παρωχημένο”.

Εάν αυτό το σχέδιο εγκριθεί, ο ΟΗΕ θα αναγνωρίσει την πρωτοκαθεδρία του σχεδίου αυτονομίας ως τη μόνη αξιόπιστη βάση για μια διευθέτηση, σπάζοντας τις παλιές ψευδαισθήσεις για ένα ανέφικτο δημοψήφισμα. Αυτή η επιθυμητή καμπή συνάδει με τη συνέχεια της μαροκινής διπλωματίας, που χαρακτηρίζεται από τη σταθερότητα και τη μετριοπάθειά της. “Το σχέδιο αυτονομίας δεν είναι απλώς μια πολιτική προσφορά”, επιμένει ο κ. El Yattioui, “αλλά μια επεξεργασμένη θεσμική αρχιτεκτονική που προσφέρει στους πληθυσμούς της Σαχάρας εγγυήσεις τοπικής διακυβέρνησης και αποτελεσματικής συμμετοχής στην εθνική ανάπτυξη”.

Υπό αυτή την έννοια, το υποτιθέμενο ψήφισμα θα είναι το αποκορύφωμα μιας εμπεριστατωμένης εργασίας που πραγματοποιήθηκε επί σχεδόν δύο δεκαετίες. Το σχέδιο θα πήγαινε ακόμη παραπέρα, εισάγοντας έναν ενισχυμένο μηχανισμό παρακολούθησης, ζητώντας τακτικές εκθέσεις από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ ήδη έξι εβδομάδες μετά την ψηφοφορία. Αυτό το αυστηρότερο χρονοδιάγραμμα θα αντανακλούσε “την επιθυμία να καθιερωθεί στενή παρακολούθηση της πολιτικής προόδου” και να προωθηθεί μια συγκεκριμένη διευθέτηση. “Ο ΟΗΕ δεν επιθυμεί πλέον να παρατείνει επ’ αόριστον ένα αδιέξοδο status quo. Στην πραγματικότητα αναγνωρίζει την αποτελεσματικότητα της μαροκινής διπλωματίας, που βασίζεται στην πειθώ, τη νομιμότητα και τη συνέπεια”, παρατηρεί ο ακαδημαϊκός.

Πέρα από τις άμεσες ειδήσεις, τα τρία σήματα – από τη Ρωσία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον ΟΗΕ – αντανακλούν την αυξανόμενη δύναμη ενός Μαρόκου που είναι σίγουρο για τη νομιμότητά του και σίγουρο για τη διπλωματία του. Το Βασίλειο κατάφερε να μετατρέψει τη συνέπεια σε στρατηγική και τη στρατηγική σε νίκη. “Αυτή είναι η μετάβαση από μια διπλωματική μάχη σε μια αρχιτεκτονική της ειρήνης”, λέει με ικανοποίηση ο Yassine El Yattioui. Πράγματι, η μετάβαση αυτή σηματοδοτεί μια τομή στην ιστορία του ζητήματος. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το Ραμπάτ έπρεπε να υπερασπιστεί τη νομιμότητα της θέσης του. Σήμερα, το σχέδιο αυτονομίας είναι το πρότυπο αναφοράς. “Η θέση του Μαρόκου έχει αναχθεί σε κανονιστική αναφορά”, εξηγεί ο εμπειρογνώμονας. “Πρόκειται για μια σπάνια αλλαγή στις διεθνείς σχέσεις: μια περιφερειακή διαφορά μετατρέπεται σε πρότυπο επίλυσης σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τις επιταγές της σταθερότητας”, προσθέτει.

Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει το μαροκινό δόγμα της μακροπρόθεσμης διπλωματίας, της άρνησης κλιμάκωσης των ζητημάτων και της διαφοροποίησης των συνεργασιών. “Το Βασίλειο ευνοούσε πάντα την υπομονή, τη συνέπεια και την εμπιστοσύνη των συμμάχων του”, υπενθυμίζει. Αυτή η σταθερή πορεία, υποστηριζόμενη από το βασιλικό όραμα, επέτρεψε στο Μαρόκο να φθάσει σε ένα ιστορικό “σημείο καμπής”: το σημείο στο οποίο η κυριαρχία του επί της Σαχάρας δεν αποτελεί πλέον αντικείμενο συζήτησης, αλλά μια πραγματικότητα που βρίσκεται σε διαδικασία εδραίωσης.

Το Βασίλειο αποκομίζει επίσης τους καρπούς της αφρικανικής στρατηγικής του: το άνοιγμα περισσότερων από τριάντα προξενείων στη Laâyoune και τη Dakhla καταδεικνύει την πυκνότητα του διπλωματικού του δικτύου και την ισχύ των ηπειρωτικών του ερεισμάτων. Τρία μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας (οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γαλλία και, πιο πρόσφατα, το Ηνωμένο Βασίλειο) υποστηρίζουν πλέον τη μαροκινή Σαχάρα. Για τον Yassine El Yattioui, αυτός ο συνδυασμός υποστήριξης “καθιερώνει το Μαρόκο ως βασικό παράγοντα, με όραμα την ανάπτυξη, την ειρήνη και τη συνεργασία Νότου-Νότου”. Μαρτυρά επίσης μια αλλαγή παραδείγματος: η διεθνής κοινότητα δεν συζητά πλέον το πλαίσιο, αλλά τις λεπτομέρειες εφαρμογής του μαροκινού σχεδίου, καταλήγει.