Μαρόκο-Ευρωπαϊκή Ένωση: προς μια ισότιμη εταιρική σχέση

Το Νέο Σύμφωνο για τη Μεσόγειοπου δρομολογήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2021 με φόντο “ένα διπλό χάσμα, οικονομικό και γεωπολιτικό, που επιδεινώνεται από την πανδημία και τους πολέμους στην Ουκρανία και τη Γάζα”, στοχεύει στην αναδιαμόρφωση της σχέσης μεταξύ της ΕΕ και της νότιας γειτονιάς της. Με συνολικό προϋπολογισμό 42 δισεκατομμυρίων ευρώ και δομημένο γύρω από το πρόγραμμα IVCDCI-Europe in the World, βασίζεται σε τρεις προτεραιότητες: ανθρώπινη ανθεκτικότητα, πράσινος και ψηφιακός μετασχηματισμός και ανθεκτικότητα στην ασφάλεια. Επισκεφθείτε το Μαρόκο είναι ένας από τους κύριους δικαιούχους, με προβλεπόμενο χαρτοφυλάκιο 8,7 δισεκατομμυρίων ευρώ μεταξύ 2021 και 2027, συμπεριλαμβανομένων 1,6 δισεκατομμυρίων ευρώ σε επιδοτήσεις. Αλλά όπως επισημαίνει ο κ. Jaldi Jaldi επισημαίνει, “πέρα από τα ποσά που διατίθενται, είναι οι όροι και οι προϋποθέσεις της συνεργασίας που αποκρυσταλλώνουν τις εντάσεις”.

Στις 3 Οκτωβρίου, το Βασίλειο του Μαρόκου και η Ευρωπαϊκή Ένωση υπέγραψαν ανταλλαγή επιστολών για την τροποποίηση της γεωργικής συμφωνίας μεταξύ των δύο μερών, επιβεβαιώνοντας έτσι τη σταθερότητα της εταιρικής σχέσης τους που βασίζεται σε μια ευρύτερη, πολυδιάστατη συνεργασία. Βάσει της συμφωνίας αυτής, τα γεωργικά προϊόντα των νότιων επαρχιών θα απολαμβάνουν τους ίδιους όρους προτιμησιακής πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά με εκείνα του υπόλοιπου Βασιλείου, σύμφωνα με τη Συμφωνία Σύνδεσης Μαρόκου-ΕΕ. Αυτή η διπλωματική νίκη είναι ακόμη πιο σημαντική καθώς έρχεται λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την ψηφοφορία του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για το νέο ψήφισμά του σχετικά με τη μαροκινή Σαχάρα, μια ψηφοφορία που θα πρέπει να επιβεβαιώσει τη διεθνή δυναμική υπέρ του σχεδίου αυτονομίας που έχει προτείνει το Βασίλειο ως λύση στη σύγκρουση αυτή. “Το Μαρόκο δεν υπερασπίζεται πλέον τον εαυτό του, αλλά διεκδικεί τον εαυτό του. Η διεθνής αναγνώριση είναι θέμα χρόνου και όχι ουσίας”, επισημαίνει ο Zakaria Abouddahab, καθηγητής δικαίου και διεθνών σχέσεων.

Επίμονη ασυμμετρία υπό τη ρητορική της εταιρικής σχέσης

Η έκθεση εγείρει μια κεντρική αντίφαση. Ενώ η ΕΕ τονίζει τη λογική της “συνιδιοκτησίας” στη συνεργασία της, η πραγματικότητα δείχνει μια ισχυρή “ιεράρχηση των προτεραιοτήτων”, συχνά εις βάρος των ενδογενών στρατηγικών. Για παράδειγμα, “οι Βρυξέλλες εξακολουθούν να τείνουν να επιβάλλουν τις δικές τους προτεραιότητες στις δικαιούχους χώρες, γεγονός που περιορίζει την αυτονομία τους στον καθορισμό της ανάπτυξής τους”. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Στον τομέα της διακυβέρνησης, τα έργα χρηματοδοτούνται κατά συρροή στους τομείς της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της καταπολέμησης της διαφθοράς, αλλά “η προσέγγιση αυτή δίνει την εντύπωση ότι η ευρωπαϊκή βοήθεια θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει ορισμένες κοινωνικές ανάγκες εάν, και μόνο εάν, εφαρμόζονταν πολιτικές σύμφωνες με τις προτεραιότητες της ΕΕ”. Η διακυβέρνηση καθίσταται έτσι σιωπηρή προϋπόθεση και όχι πεδίο ισότιμης συνεργασίας. Η ΕΕ ισχυρίζεται ότι απομακρύνεται από το μοντέλο δωρητή-αποδέκτη, αλλά διαιωνίζει μια λογική στην οποία η κοινωνική ατζέντα είναι δευτερεύουσα, παρόλο που η ανθρώπινη ανάπτυξη παραμένει η πρωταρχική ανάγκη σε πολλές περιοχές του Μαρόκου.

Μια στρατηγική ευκαιρία για την κοινωνική προστασία

Ωστόσο, η έκθεση προτείνει συγκεκριμένους τρόπους για την επανεξισορρόπηση της σχέσης, με βάση τις προτεραιότητες του Μαρόκου. Το μεταρρύθμιση της κοινωνικής προστασίας είναι ένας από τους βασικούς τομείς στους οποίους η ευρωπαϊκή συνεργασία θα μπορούσε να διαδραματίσει στρατηγικό ρόλο. Για τον κ. Jaldi, “ένα καθολικό σύστημα κοινωνικής προστασίας αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε αναπτυξιακού σχεδίου χωρίς αποκλεισμούς”. Ζητά στοχευμένη στήριξη από την ΕΕ, ιδίως “στη διακυβέρνηση των συστημάτων, στην επέκταση της κάλυψης στον άτυπο τομέα, στην ψηφιοποίηση των κοινωνικών προγραμμάτων και στη βιώσιμη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας”. Οι τομείς αυτοί αποτελούν πιθανές γέφυρες μεταξύ της ευρωπαϊκής τεχνογνωσίας και των μαροκινών φιλοδοξιών, υπό την προϋπόθεση ότι η λογική της εταιρικής σχέσης δεν θα υποχωρήσει σε εκείνη του εξωτερικού ελέγχου.

Βιομηχανία, ενσωμάτωση και παραγωγική συνανάπτυξη

Στον οικονομικό τομέα, το έγγραφο επισημαίνει ότι “η βιομηχανική συνεργασία παρέχει γόνιμο έδαφος για στενότερη ολοκλήρωση” μεταξύ του Μαρόκου και της Ευρώπης. Η ασιατική εµπειρία χρησιµεύει ως σηµείο αναφοράς εδώ: “Η Ιαπωνία συνέβαλε στην ανοδική ανάπτυξη των βιοµηχανιών στις χώρες της ASEAN τη δεκαετία του 1980, δίνοντας έµφαση στην κάθετη εξειδίκευση, στον διαµοιρασµό των παραγωγικών λειτουργιών και στη σταδιακή µεταφορά τεχνολογίας”. Μια παρόμοια δυναμική θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί στους τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας του Μαρόκου, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η αεροναυπηγική, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και οι βιομηχανίες ημιαγωγών, σε συνδυασμό με τις μεγάλες ευρωπαϊκές μεταβάσεις.

Ψηφιακή μετάβαση: μεταξύ κυριαρχίας και κανονιστικής σύγκλισης

Το digital φαίνεται να είναι ένας από τους πιο ελπιδοφόρους μοχλούς για τη σύμπραξη. “Το Μαρόκο διαθέτει ένα σημαντικό σώμα νομοθεσίας για ψηφιακά θέματα, το οποίο οικοδομείται σταδιακά από το 2007. Ο ευρωπαϊκός κανονισμός RGPD (γενικός κανονισμός για την προστασία των δεδομένων), ο νόμος για τις ψηφιακές υπηρεσίες και ο νόμος για την τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να παράσχουν στο Βασίλειο ισχυρές αναφορές για την προσαρμογή των κανονισμών του στις προκλήσεις της οικονομίας των δεδομένων. Ωστόσο, ο κ. Jaldi επιμένει: “Ο στόχος είναι να ενθαρρύνουμε την ανάπτυξη ψηφιακών κοινών που βασίζονται σε ανοικτές και κοινές υποδομές”. Ο αντίθετος κίνδυνος θα ήταν η αναπαραγωγή μιας τεχνολογικής ή ρυθμιστικής εξάρτησης, ενώ “οι Μαροκινοί πολίτες πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο τόσο της αγοράς όσο και της τεχνολογίας”.

Η σιωπηλή πρόκληση της διαρροής εγκεφάλων

Η έκθεση αφιερώνει μια ενότητα σε ένα θέμα που δεν εμφανίζεται συχνά στις ευρωμεσογειακές συζητήσεις: η διαρροή δεξιοτήτων. “Το 60% των Μαροκινών μεταναστών είναι κάτω των σαράντα ετών” και τα συστήματα επιστροφής παραμένουν οριακά αποτελεσματικά. Ο κ. Jaldi προτείνει διάφορους δρόμους, ορισμένοι από τους οποίους είναι αμφιλεγόμενοι: “Η θεωρία αυτή συνίσταται στη φορολόγηση, για πέντε έως δέκα χρόνια, των ειδικευμένων μεταναστών που είναι εγκατεστημένοι στις χώρες υποδοχής και στη μεταφορά των εσόδων από τον φόρο αυτό στις χώρες προέλευσης”. Άλλοι μηχανισμοί, όπως οι προσωρινές υποχρεώσεις επιστροφής, τα ταμεία της διασποράς ή τα επιχειρηματικά κίνητρα, θα μπορούσαν να εμπνευστούν από στρατηγικές που εφαρμόζουν χώρες όπως η Ινδία ή το Ισραήλ. Η πρόκληση είναι σαφής: να μετατραπεί μια χρόνια απώλεια σε μοχλό κοινής ανάπτυξης.

Ένα γεωπολιτικό χαρτί που πρέπει να παιχτεί, αλλά που πρέπει να αποσαφηνιστεί

Τελικά, η έκθεση ζητά να εξεταστεί η εταιρική σχέση από γεωστρατηγική άποψη. Ο κ. Jaldi σημειώνει ότι “το Μαρόκο θα μπορούσε να μετατρέψει την εθνική του πορεία σε βαθύτερη ενσωμάτωση σε μεγάλα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα”. Συστήματα όπως το μελλοντικό σύστημα αεροπορικής μάχης (SCAF) ή το Eurodrone θα μπορούσαν να ανοίξουν το δρόμο για τεχνολογική συνεργασία υψηλού επιπέδου, σε συνδυασμό με μια διπλωματική επανατοποθέτηση σε ένα αναδιαμορφούμενο ευρωατλαντικό περιβάλλον. “Το Μαρόκο δεν θα είναι πλέον ένας απλός δικαιούχος μιας επανεφευρεθείσας προσέγγισης συνεργασίας Βορρά-Νότου, αλλά ένας ενεργός παίκτης ικανός για συνανάπτυξη και καινοτομία” Το συμπέρασμα είναι αδιαμφισβήτητο. Για να διασφαλίσουμε ότι το ευρωμεσογειακό σύμφωνο δεν θα αναπαράγει τις ανισορροπίες του παρελθόντος, πρέπει να επανεξετάσουμε σε βάθος τους τρόπους συνεργασίας. Ο κ. Jaldi αναφέρει τον οικονομολόγο της Ισημερινής Γουινέας M’bah Abogo: “Η αναπτυξιακή συνεργασία πρέπει πάνω απ’ όλα να χρησιμεύει για να σπείρει τους σπόρους της ανθρώπινης ανάπτυξης. Όμως, υποτάσσοντας τη βοήθεια στα δικά της συμφέροντα, η Ευρώπη κινδυνεύει να σπείρει τους σπόρους μιας καταιγίδας